खरिप जाण्याची भीती, शेतकऱ्यांचा हवामान खात्यावर रोष

निधि जम्वाल, अनुवाद – परीक्षित सूर्यवंशी

अस्मानी संकट पाठ सोडत नसलेल्या मराठवाडा आणि विदर्भातील शेतकऱ्यांच्या समस्यांत भारतीय हवामान खात्याने सुल्तानीची भर घातली आहे. पावसाअभावी खरिपाचे पिक हातातून जाण्याची भीती असलेल्या शेतकऱ्यांचा चुकीची भाकिते केल्याबद्दल सध्या या खात्यावर बराच रोष आहे.

 या खरिप हंगामात मराठवाड्यातील शेतकऱ्यांना चौफेर संकटांशी सामना करावा लागत आहे. (छायाचित्र: निधी जम्वाल)

१४ जुलै रोजी बीड जिल्ह्यातील आनंदगावच्या काही शेतकऱ्यांनी भारतीय हवामान खात्याविरुद्ध एफआयआर नोंदवली. हवामान खात्याने “बियाणे आणि कीटनाशक उत्पादकांशी संगनमत करून पावसाचा अंदाज फुगवून सांगितल्याचा” आरोप या शेतकऱ्यांनी केला आहे.

दरम्यान, स्वाभिमानी शेतकरी संघटनेने पुण्यातील भारतीय हवामान खात्याच्या कार्यालयाला टाळे ठोकण्याची धमकी दिली आहे. संघटनेच्या सदस्यांचे म्हणणे आहे कि हवामान खात्याने यावर्षी “समाधानकारक पाऊस” पडणार असल्याचे भाकीत केले होते परंतु राज्यातील अनेक भागांत अत्यल्प पाऊस झालेला असून सोयाबीन, कापूस आणि कडधान्यांसारखी खरिप पिके मरणाला टेकली आहेत.

“जूनच्या पहिल्या आठवड्यात लातूरसह मराठवाड्यातील इतर काही जिल्ह्यांत चांगला पाऊस झाल्यामुळे पेरण्या करण्यात आल्या. परंतु १६ जूनपासून कुठेमुठे थोडेफार शिपकारे वगळता पावसाने दडी मारली. गेल्या जवळपास तीन आठवड्यांपासून एकही चांगला पाऊस झालेला नाही.” तीन एकर जमीन असेलेले लातूरच्या भिसेवाघोली गावचे वेंकट बलभीम भिसे सांगत होते.

ते पुढे म्हणाले, “पुढच्या १० दिवसांत पाऊस परतला नाही तर मराठवाड्यातील शेतकऱ्यांच्या हातचे खरिपाचे पिक गेले म्हणून समजा कारण इथं सिंचनाच्या सुविधाच नाहीत. माझे सोयाबीनचे पिक जाणार.” भिसे यांनी गेल्या ऑक्टोबरमध्ये ऊस लावला होता पण पाण्याचा एकमेव स्त्रोत असलेली ५५० फुट खोलीची कूपनलिका (बोरवेल) आटली आणि त्यांना आपले संपूर्ण पिक गमवावे लागले. आता त्यांच्यावर एका खाजगी सावकाराचे २ लाखाचे देणे झाले आहे.

लातूरच्या सोनवती गावचे शेतकरी आणि सामाजिक कार्यकर्ते संदीपान बडगिरे यांच्यामते, मुख्यमंत्र्यांचा पेरणी लांबणीवर टाकण्याचा सल्ला निरर्थक आहे कारण लातूर जिल्ह्यातील ८५% पेरण्या झालेल्या असून मोठ्या उघडिपीमुळे रोपे वाळत आहेत. (छायाचित्र: निधी जम्वाल)

एवढ्या दिवसांच्या उघडिपीची नोंद घेत महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी ९ जुलै रोजी म्हणजेच मराठवाड्यातील शेतकऱ्यांनी पेरणी केल्यानंतर जवळजवळ महिन्याभराने, पेरणी २० जुलैपर्यंत पुढे ढकलावी असा सल्ला जाहीर केला. परंतु लातूरच्या सोनवती गावचे शेतकरी आणि सामाजिक कार्यकर्ते संदीपान बडगिरे यांच्या म्हणण्यानुसार “मुख्यमंत्र्यांचा हा सल्ला निरर्थक आहे कारण लातूर जिल्ह्यातील ८५% पेरण्या झालेल्या आहेत.”

पाऊस होता खोटा

यावर्षी २९ मे ला मराठवाडा आणि विदर्भात पूर्व-मोसमी पावसाच्या सरी यायला सुरुवात झाली. “उन्हाळा आणि दक्षिणपश्चिम मान्सून यांच्या मधला काळ हा मान्सून-पूर्व काळ म्हणून ओळखला जातो. या काळात बऱ्याचदा विजा आणि ढगांच्या गडगडाटासह पावसाच्या सरी कोसळतात.” अक्षय देवरस यांनी ही माहिती दिली. अक्षय हे लीड्स विद्यापीठातील इन्स्टिट्यूट ऑफ क्लायमेट एंड एट्मोस्फरिक सायन्समधील मास्टर ऑफ रिसर्चचे विद्यार्थी आहेत.

“जूनच्या पहिल्या दोन आठवड्यात, मराठवाड्यात प्रमाणापेक्षा जास्त पाऊस झाला आणि शेतकऱ्यांनी खरिप पिकांची पेरणी केली. परंतु हा मान्सून नसून पूर्व-मोसमी पाऊस होता. ही बाब शेतकऱ्यांच्या लक्षात आणून देण्यात हवामान खाते अपयशी ठरले, आता शेतकरी आपल्या मरत्या पिकांकडे निराश दृष्टीने पाहत आहेत.” देवरस सांगत होते.

आणि लहरी

त्यांच्या म्हणण्यानुसार मराठवाडा आणि विदर्भात मान्सून दाखल झाला तो २३ जून नंतरच. परंतु अनेक जिल्ह्यांत १५ जुलै पर्यंतही तो अनियमितच होता. उदाहरणार्थ, भारतीय हवामान खात्याच्या हायड्रोमेट विभागात उपलब्ध असलेल्या पर्जन्यमानविषयक आकडेवारीनुसार, मराठवाड्यात १ जून ते ३० जून दरम्यान सरासरी पडणाऱ्या १४३.३ मिमी ऐवजी १८१.९ मिमी पावसाची नोंद झाली. परंतु यातील अधिकांश पाऊस हा जूनच्या पूर्वार्धात कोसळणाऱ्या पूर्व-मोसमी पावसाचा भाग होता.

“मराठवाड्यासारख्या बऱ्यापैकी रुक्ष प्रदेशात १८१ मिमी म्हणजे चांगला पाऊस मनाला जातो. परंतु पिकांसाठी तो तेव्हाच चांगला ठरतो जेव्हा तो जवळपास सर्व ३० दिवसांत थोडा थोडा करत पडला असेल, आतासारखा १०-१५ दिवसांतच नाही.” भारतीय हवामान खात्यचे पुण्यातील माजी शास्त्रज्ञ अशोक जैस्वाल सांगत होते. ते पुढे म्हणाले, “अल्पावधीत पडलेला अतिरिक्त पाऊस हा फक्त पिकांचेच नुकसान करतो असे नाही तर त्यामुळे जमिनीची झीज होते तसेच कीटकनाशके आणि रसायनेही वाहून जातात.”

याबाबीला दुजोरा देत देवरस म्हणाले, “पावसाचे एकंदरीत प्रमाण हे फसवे असते, कारण पिकांना नियमित चांगल्या पावसाची गरज असते. आकडेवारीवरून मराठवाडा आणि विदर्भात पावसाची कमतरता भासत नाही परंतु येथे तीन आठवठे पाऊस पडलेला नाही जे पिकांसाठी खूपच हानिकारक आहे.” २० जुलैपर्यंत मराठवाड्यात सरासरी पडणाऱ्या २५०.६ मिमी ऐवजी २५३.३ मिमी इतका तर विदर्भात सरासरी ३६८.३ मिमी ऐवजी ३५०.१ मिमी इतका पाऊस झाला होता. राज्यातील – परभणी, अमरावती आणि सांगली – या तीन जिल्ह्यांत उणे ५९% ते उणे २०% पर्यंतच्या अपुऱ्या पावसाची नोंद झाली आहे.

अपुऱ्या पावसाचे परिणाम

पावसाच्या कमतरतेचे परिणाम जाणवायला लागले आहेत. लातूरचे कृषी अधिकारी, मोहन गोजमगुंडे सांगतात, “पावसात एवढा मोठा खंड पडल्यामुळे मुग आणि सोयाबीनसारख्या अल्पमुदतीच्या पिकांची वाढ खुंटली आहे. “पाण्याच्या कमतरतेमुळे पिकांची नीट वाढ न होता त्यांना लवकरच फुले येतील. यामुळे उत्पन्न कमी निघेल.”

गोजमगुंडे यांच्या मते, पुढच्या काही आठवड्यात किती पाऊस पडतो यावरून पिक उत्पन्नात १५% ते ५०% इतकी घट संभवते. कृषी विभागाने माती घट्ट होऊ नये आणि तिच्यात हवा खेळती राहावी म्हणून शेतकऱ्यांना आंतरमशागतीचा (पिकाच्या दोन ओळींमधून नांगरणे) सल्ला दिला आहे. पाण्याच्या कमतरतेला तोंड देण्यासाठी पिकांवर द्रवरूप पोटॅशयुक्त खतांचा शिडकावा करण्याचा सल्लाही देण्यात आला असल्याची माहिती गोजमगुंडे यांनी दिली.

संकटातील शेती आणि बेभरवशाची खाती

पूर्णपणे शेतीवर अवलंबून असलेल्या भारतीय शेतकऱ्यांसाठी दक्षिणपश्चिम पावसाची सुरुवात खूपच महत्त्वाची असते. करंट सायन्समध्ये प्रकाशित झालेल्या एका लेखानुसार - पावसावर आधारित शेती करणाऱ्या देशांच्या यादीत भारताचा, क्षेत्र आणि उत्पादन मूल्य दोन्हीदृष्ट्या, प्रथम क्रमांक लागतो.

भारतातील निव्वळ मशागतीखालील १४.०३ कोटी हेक्टर जमिनीपैकी ५७% पेक्षा जास्त क्षेत्र पावसावर अवलंबून असून अन्नधान्याच्या एकूण उत्पादनापैकी ४४% उत्पादन या क्षेत्रातून मिळते. शिवाय, पूर्ण सिंचन क्षमता प्राप्त केल्यानंतरही निव्वळ मशागतीखालील जमिनीपैकी जवळपास ५०% जमीन पावसावरच अवलंबून राहील असा अंदाज आहे. पूर्णपणे पावसावर अवलंबून असलेली शेती ही अशाप्रकारे, भारताच्या जवळपास ४०% लोकसंख्येचे भरणपोषण करत आहे.  

पावसाअभावी खरिपाची पिके संकटात सापडली आहेत, मराठवाड्यातील शेतकरी चिंतीत आहेत. (छायाचित्र: निधी जम्वाल)

भारतीय शेती अशाप्रकारे, प्रचंड प्रमाणावर पावसावर अवलंबून आहे. यामुळे भारतीय हवामान खात्याचा कृषी हवामानशास्त्र विभाग कृषीविषयक हवामान बुलेटीन राष्ट्रीय, राज्य आणि जिल्हा पातळीवर जारी करत असतो. राज्यस्तरावरून दर मंगळवारी आणि शुक्रवारी प्रसारित होणाऱ्या या वृत्तातून जिल्हास्तरावर वातावरण कसे राहील याची माहिती शेतकऱ्यांना दिली जाते. पुढील पाच दिवसांतील पावसाच्या अंदाजाबरोबरच पेरणी, लागवड पद्धती, कीटकांपासून संरक्षण इत्यादीसंबंधी मार्गदर्शनही यातून केले जाते.  

परंतु या वृत्तातील अंदाज हे बऱ्याचदा चुकीचे आणि पिकांचे संरक्षण करण्यास अपुरे असल्याचे आरोप शेतकऱ्यांनी केले आहेत. उदा. यावर्षी मार्चमध्ये मराठवाडा आणि विदर्भात मुसळधार पाऊस आणि गारपीट झाली ज्यामुळे ८०,००० हेक्टरवरील रब्बीचे उभे पिक नष्ट झाले. परंतु भारतीय हवामान खात्याकडून कडून शेतकऱ्यांना सावध राहण्याची सूचना मिळाली नाही.

फसवी भाकिते

अशाचप्रकारे, मराठवाडा आणि विदर्भात गेल्या महिन्यात पाऊस थांबल्यावर कोणतीही सूचना देण्यात आली नाही. ९ जूनच्या लातूर जिल्हा कृषीविषयक हवामान वृत्तात सोयाबीन आणि बाजरी पेरण्याच्या सल्ल्यासह “मुसळधार पावसाच्या” धोक्याची सूचनाही देण्यात आली होती. १६ जूनच्या वृत्तात “मध्यम स्वरूपाच्या पावसाची” शक्यता वर्तवून “कोरडवाहू जमिनीत सोयाबीन आणि तूर यांचे आंतरपिक घेण्याचा” सल्ला देण्यात आला होता. तर चार दिवसांनी म्हणजेच, २० जूनच्या वृत्तातून “कोरडवाहू बीटी कॉटन” तसेच उडीद आणि मुग पेरण्याचा सल्ला देण्यात आला.

शेवटी ३० जून रोजी पावसाच्या कमतरतेला तोंड देण्यासाठी पिकांवर पॉटेशियम नायट्रेट शिंपडण्याचा आणि तुषार सिंचन पद्धतीने पिकांना पाणी देण्याचा सल्ला देण्यात आला. परंतु, तोपर्यंत पावसात खंड पडून १२-१४ दिवस झाले होते आणि पेरणी वाया जायला लागली होती.

जुलैच्या मध्यात कमी दाबाच्या पट्ट्यामुळे मराठवाडा आणि विदर्भात थोडा पाऊस पडला. परंतु तो सगळीकडे सारख्याच प्रमाणात बरसला नाही. “गेल्या काही दिवसांत पाऊस आला परंतु खरिपाची पिके वाचण्यासाठी आणखी पावसाची गरज आहे.” बडगिरे सांगत होते.

१८ जुलै रोजी लातूर, बीड, परभणी आणि जालना जिल्ह्यांत अनुक्रमे १३.८ मिमी, १३.१ मिमी, ३.८ मिमी आणि १.१ मिमी इतकी पर्जन्यवृष्टी झाली. “बरेच दिवस पावसाअभावी गेलेल्या प्रदेशात पाण्याची कमतरता भरून येण्यासाठी एकाच दिवसात कमीतकमी १०० मिमी पाऊस आणि तो ही व्यापक क्षेत्रावर पडण्याची गरज असते. खात्रीचा आणि नियमित पाऊस असेल तरच दुबार पेरणी मदतरूप ठरेल. परंतु, विस्तारित अवधी पूर्वानुमान (Extended range forecasting models) २१ जुलै पासून महाराष्ट्रात आणखी एका उघडीपीची शक्यता दर्शवत आहेत.” देवरस पुढील धोक्याची सूचना दिली.

आरोप-प्रत्यारोपांचा खेळ

भारतीय हवामान खात्याच्या पुण्यातील कृषी हवामानशास्त्र विभागाचे (एग्रोमेट) डीडीजीएम असलेले, एन चट्टोपाध्याय वर्तमान समस्येसाठी संचारव्यवस्थेतील कमतरतांना दोषी ठरवतात. “आम्ही हवामानावर दररोज नजर ठेऊन आहोत आणि अद्ययावत वृत्त जारी करत आहोत. परंतु सगळ्यात मोठी समस्या आहे ती संचार व्यवस्थेतील कमतरतेची.” ते म्हणतात.    

भारतीय हवामान खात्याच्या एग्रोमेट व्यवस्थे अंतर्गत संपूर्ण भारतात १३० केंद्रे आहेत. यांतील बहुतेक कृषी विद्यापीठे आहेत जी भारतीय हवामान खात्याकडून मिळणारा हवामानाचा पूर्वानुमान शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचवतात. “२१ जूनपर्यंत मराठवाड्यात समाधानकारक पाऊस झाला होता. २४ जूननंतर पाऊस कमी व्हायला लागला.....७ जुलैला आम्ही पुढच्या दोन आठवड्यांसाठी लागू असलेले, विस्तारित अवधी पूर्वानुमान जारी केले, ज्यात मराठवाड्यात पुढचे १४ दिवस पेरणी न करण्याचा सल्ला देण्यात आला.” चट्टोपाध्याय सांगत होते.      

शेतकऱ्यांपर्यंत माहिती पोहचवण्यासाठी विविधप्रकारचे अनेक मार्ग उपलब्ध आहेत ज्यात एसएमएस अलर्टचा देखील समावेश आहे. “महाराष्ट्रातील १.३४ कोटी शेतकऱ्यांपैकी फक्त ७० लाख शेतकऱ्यांनाच एसएमएस अलर्ट प्राप्त होतो. हा आवाका वाढवण्याची गरज आहे.” चट्टोपाध्याय म्हणाले. शेतकऱ्यांना याबाबतीत अद्ययावत ठेवण्यासाठी एका विशिष्ट पोर्टलच्या आवश्यकतेवरही त्यांनी भर दिला.

बदलते वातावरण

जैस्वाल यांच्यामते, भारतीय हवामान खात्याच्या मध्यम अवधी पुर्वानुमानात (पुढच्या ५-७ दिवसांसाठीच्या) गडबड आहे जी तपासली गेली पाहिजे. “भारतीय हवामान खात्याकडे आवश्यक ती सर्व साधने आहेत, परंतु अचूकपणा नसणे ही समस्या आहे. बदलत्या हवामानामुळे मान्सूनचा अंदाज बांधणे अधिकाधिक अवघड होत चालले आहे.”

भारतात साधारणपणे मान्सूनशी संबंधित असलेल्या वातावरणातील कित्येक घटना आता बदलल्या आहेत. “पूर्वी जून महिन्यात पश्चिम किनाऱ्यावर समुद्रकिनाऱ्यापासून काही अंतरावर एक गर्त(trough) तयार होत असे जी महाराष्ट्रापासून ते अगदी केरळपर्यंत पसरत जात असे. ती अरेबियन समुद्राकडून तीव्र वेगाचे वारे वाहून आणी, हे वारे पश्चिम घाटावर आदळून मोठा पाऊस होत असे. आता असे होत नाही.” जैस्वाल सांगत होते.

याचप्रमाणे, मान्सूनशी संबंधित असलेले जमिनीजवळून वाहणारेही वारे (जमिनीजवळून वाहणारे क्षोभावरणातील (troposphere) तीव्र वेगाचे वारे) कमजोर झाले आहेत. मराठवाड्यातील अवर्षणाबद्दल बोलतांना जैस्वाल म्हणतात, “जुलै मध्यात मराठवाडा आणि विदर्भात पाऊस पडला नाही कारण बंगालच्या खाडीत हवेचा कमी दाबाचा पट्टा तयार झाला नाही. पूर्वी, हे कमी दाबाचे पट्टे महाराष्ट्रातील या भागांत चांगला पाऊस घेऊन येत.”

महाराष्ट्रातील कोरडवाहू शेतकरी हे मोठ्या संकटात आहेत हे स्पष्ट आहे. भारत सरकार आणि भारतीय हवामान खात्याचे शास्त्रज्ञ दोहोंनीही आपली हवामान पूर्वानुमान प्रणाली सुधारण्याची आणि शेतकऱ्यांपर्यंत वेळेवर माहिती पोहोचेल याची अशी व्यवस्था करण्याची आज खरंच गरज आहे. क्लायमेट चेंजच्या या दुर्दैवी काळात शेतकऱ्यांसाठी ते कमीतकमी एवढे तरी करू शकतात.

निधि जम्वाल मुंबईस्थित पत्रकार आहेत.   

हा लेख प्रथम ग्रामीण भारताच्या व्यापक हितावर चर्चा करणाऱ्या VillageSquare.in या वेबसाईटवर इंग्रजीत प्रकाशित करण्यात आला.

@@@@

पन्नाचं सुवर्णयुग

२०१५ च्या उन्हाळ्यात मध्य  भारतातील जंगलात दोन वाघीण छावे अनाथ झाले....ही त्यांचीच गोष्ट! त्यांच्या येण्याने पन्ना व्याघ्र अभयारण्यात एक अभूतपूर्व क्रांती घडून आली आणि त्यांच्या जाण्याने एका विलक्षण कालखंडाचा अस्त झाला...कसा? जाणून घेण्यासाठी वाचा हा लेख 

- पियुष सेक्सारिया  अनुवाद – परीक्षित सूर्यवंशी

मे २००५ च्या रणरणत्या उन्हाळ्यात, मध्य भारतातील कान्हा व्याघ्र अभयारण्यात एका वाघिणीला एका वाघाने मारून टाकले आणि तिची उण्यापुऱ्या ३० दिवसांची दोन पिल्ले अनाथ झाली. वनविभागाने या पिल्लांचे पालन पोषण केले. ती १८ महिन्यांची झाली असता त्यांना एका मोठ्या बंदिस्त आवारात सोडण्यात आले.

एकीकडे ही बछडी आपले मर्यादित स्वातंत्र्य उपभोगत होती तर दुसरीकडे ३५० किलोमीटर अंतरावर पन्ना व्याघ्र अभयारण्यातील वाघ नाहीसे होत होते/केले जात होते. २००९ पर्यंत या अभयारण्यात एकच वाघ शिल्लक असून इतर सर्वांचा मृत्यू झाल्याचे घोषित करण्यात आले. परिस्थितीची भीषणता लक्षात घेऊन पन्ना व्याघ्र अभयारण्यात व्याघ्र पुनर्स्थापना कार्यक्रमाच्या अंमलबजावणीला सुरुवात करण्यात आली. मार्च २००९ मध्ये बांधवगढ आणि कान्हा अभयारण्यातून अनुक्रमे टी १ आणि टी २ या वाघिणींना आणून पन्नात सोडण्यात आले. परंतु लवकरच पन्नातील शेवटचा वाघही नाहीसा झाला. त्याची बरोबरी म्हणून नोव्हेंबर २००९ मध्ये पेंच व्याघ्र अभयारण्यातून एक वाघ आणून पन्नात सोडण्यात आला, त्याला टी ३ हे नाव देण्यात आले.

या व्याघ्र पुनर्स्थापना प्रकल्पाला बऱ्याच आव्हानांना तोंड द्यावे लागणार होते. पन्नात सोडल्याबरोबर टी ३ ने पेंचच्या दिशेने कूच केली. जवळपास ४१ दिवसांत त्याने ४४२ किमीचे अंतर कापले. त्याला पकडून पुन्हा पन्नात सोडावे लागले. टी ३ ला मोहित करून पन्नामध्येच थांबवण्यासाठी त्याला जेथे सोडायचे त्या भागात वाघिणीचे मुत्र शिंपडण्याची युक्ती लढवली गेली आणि ती यशस्वी ठरली! शेवटी या प्रयत्नांना यश आले आणि ऑक्टोबर २०१० मध्ये टी १ आणि टी २ या दोघींनी बछड्यांना जन्म दिला. या यशाबरोबरच पन्ना अभयारण्याने व्याघ्र संवर्धनात इतिहास घडवला – जगात पहिल्यांदाच पुनर्स्थापित वाघांमध्ये १०० टक्के यशस्वी प्रजनन घडवून आणले गेले.  

यानंतर कान्हामध्ये एका मोठ्या बंदिस्त आवारात मर्यादित स्वातंत्र्य उपभोगत असलेलेल्या त्या दोन वाघीण बहिणींना पुन्हा जंगली बनवण्याचा प्रकल्प हाती घेण्यात आला. मार्च २०११ मध्ये जवळपास सहा वर्षे वयाच्या त्या दोघींपैकी एकीला पन्नाच्या नैसर्गिक जगात सोडण्यात आले. आधीच्या प्रयोगाच्या यशस्वी अनुभवामुळे यावेळीही टी ३ या वाघाला आकर्षित करण्यासाठी टी ४ च्या मूत्राचा वापर करण्यात आला. पुन्हा तीच प्रचीती आली! लगेचच टी ४ आणि टी ३ चे मिलन झाले. लवकरच टी ४ ने जंगलात शिकार करण्याचे कौशल्यही आत्मसात केले आणि ती स्वतंत्रपणे शिकार करू लागली. नोव्हेंबर २०११ मध्ये तिने आपल्या पहिल्या संततीला, दोन पिल्लांना जन्म दिला. ही सुद्धा एक ऐतिहासिक घटना होती – बंदिवासात वाढलेल्या, माणसांनी पालनपोषण केलेल्या एका वाघिणीने पूर्णपणे जंगली वाघीण बनून जंगलातच पिल्लांना जन्मही दिला होता. टी ४ ला दुसऱ्यांदा संततीप्राप्ती झाली पण तिने या संततीला सोडून दिले. जुलै २०१३ मध्ये तिने तिसऱ्यांदा पिल्लांना जन्म दिला यावेळी तिला तीन पिल्ले झाली.

आपल्या पिल्लांसह टी ४ चे दर्शन अगदी सहज घडून येत असे. त्यावेळच्या तिच्या नऊ महिने वयाच्या बछड्यांसह ओढ्या शेजारच्या सावलीत आराम करतांना किंवा ऐटीत फिरतांना मीही काहीवेळा टी ४ ला पाहू शकलो. त्या बछड्यांनाही आपले कुतुहूल लपवता येत नसे मग तीही आपल्या आईच्या आडून हळूच डोकून पहायची! अशी ही दिमाखदार टी ४ सप्टेंबर २०१४ मध्ये मृत्यू पावली, तिचे बछडे त्यावेळी फक्त १४ महिन्यांचे होते. तिच्या मृत्यूचे कारण नैसर्गिक, कदाचित एखादा आजार असल्याचे सांगण्यात आले. एका अद्वितीय जीवनाचा अवेळी अंत झाला. वन्यजीव संवर्धन क्षेत्रात काम करणाऱ्या आणि त्यांच्याबद्दल कळकळ असणाऱ्या सर्वांना तिच्या बछड्यांची काळजी वाटत असतांनाच त्यांतील एका मादा बछड्याला, पी ४३३ ला (पी:पन्नात जन्मलेली, ४:टी ४ ची संतती, ३:टी ४ ची तृतीय संतती, ३:त्या संततीतील तिसरे बछडे) भूल देऊन, कॉलर लावून आपल्या दोन भावंडांसह स्वतःचे पोट स्वतः भरण्यासाठी सोडून जंगलात देण्यात आले. ही बछडीही आपल्या आईप्रमाणेच धाडसी निघाली. आतापर्यंत मिळालेल्या माहितीनुसार पन्ना आणि त्याच्या आजूबाजूच्या प्रदेशात त्यांनी आपापली क्षेत्रेही निर्माण केली आहेत.

एकीकडे टी ४ एखाद्या विजयी योद्धयासारखे जीवन जगत असतांना टी ५ हे नवीन नाव धारण केलेली तिची बहिणही आपल्या जीवनाला आकार देत होती. नोव्हेंबर २०११ मध्ये जवळपास साडेसह वर्षे वयाच्या टी ५ ला पन्नात सोडण्यात आले. ज्याला फक्त एक मोठा बंदिवास म्हणता येईल अशा ठिकाणी इतकी वर्षे घालवावी लागल्यानंतरही ती एक अत्यंत चपळ आणि शक्तिशाली वाघीण होती. तिची पहिलीच शिकार, एखाद्या सुस्थापित वाघालाही आव्हान ठरेल असे, रानडुक्कर होते! परंतु तिला पन्नात स्वतःला स्थापित करायला वेळ लागला कारण स्वतःचे क्षेत्र निर्माण करण्यासाठी तिथे आधीच वास्तव्याला असलेल्या वाघांशी तिला बरीच झुंज द्यावी लागली. टी ४ या तिच्या बहिणीला मिळाला तसा जोडीदारही तिला लवकर मिळाला नाही. एप्रिल २०१४ मध्ये तिला दोन पिल्लांच्या स्वरुपात पहिली संततीप्राप्ती झाल्याची बातमी कळाली पण तिने लगेचच त्यांना सोडून दिले. मे २०१५ मध्ये तिने एका पिल्लाच्या स्वरुपात आपल्या दुसऱ्या संततीला जन्म दिला.

टी ५ फारशी नजरेस पडत नसली तरी तिच्या गळ्याला लावलेली कॉलर काम करत असल्यामुळे अभयारण्यातील अधिकाऱ्यांना तिच्यावर लक्ष ठेवता येत होते. ११ जून २०१६ ला फेसबुक पेजवर आलेल्या एका ओळीच्या बातमीने मात्र पन्नाप्रेमींच्या हृदयाचा ठोकाच चुकविला – ती होती, टी ५ च्या मृत्यूची बातमी. वनविभागाकडून सुरुवातीला आलेल्या अहवालांत म्हटले गेले कि ती क्षेत्रप्राप्ती साठीच्या लढाईत गंभीररित्या जखमी होऊन आपल्या गुहेत परतली आणि तिथेच जखमी अवस्थेत तिचा मृत्यू झाला. तिचे पिल्लू जिवंत राहील कि नाही हे आताच सांगणे तसे खूप घाईचे होईल पण असे कळते कि १३ महिन्याचे ते बछडे सध्यातरी चांगले जगत आहे.  

टी ५ ही नेहमीच सावध आणि सहसा कोणाच्याही नजरेस न पडणारी अशीच राहिली. स्थानिक गाईड्सशी बोलतांना माझ्या लक्षात आले कि खूपच कमी जण तिला पाहू शकले होते आणि तिचे छायाचित्र तर बहुतेक कोणालाच घेता आले नव्हते. ती आयुष्यभर एक गूढ म्हणूनच राहिली, थोडीशी पिछाडीवर आणि काहीशी लाजरीही परंतु एक स्वतंत्र वाघीण म्हणून ती आपल्या बहिणीपेक्षा कणभरदेखील कमी नव्हती.

टी ४ आणि टी ५ दोघींना आपल्या वेळेच्या आधीच मृत्यू आला पण त्या जगल्या मात्र अद्वितीय जीवन – ३० दिवसांच्या असतांना आलेला पोरकेपणा त्यानंतर सहा वर्षांहून अधिक काळ सोसावे लागलेले बंदिस्त आयुष्य, पुढे एका अत्यंत धाडसी अशा पुन्हा जंगली बनवण्याच्या प्रयोगाचा, ज्याबद्दल तो यशस्वी होणार नाही असे अनेकांचे ठाम मत होते, भाग बनून एक पूर्णपणे यशस्वी नैसर्गिक जीवन जगणे, पिल्लांना जन्म देणे आणि ते मोठे होईपर्यंत त्यांचे पालनपोषण करणे! व्याघ्र संवर्धनाच्या इतिहासात कधीच असे घडले नव्हते. मात्र हे घडू शकले ते पन्ना टीमच्या अथक प्रयत्नांमुळे म्हणूनच या यशाचे श्रेय जाते ते पन्ना टीमला.

टी ४ आणि टी ५ ने २००९ मध्ये एकही वाघ शिल्लक न राहिलेल्या आणि आज ३० वाघांचे निवासस्थान बनलेल्या पन्ना व्याघ्र अभयारण्यासारख्या जंगलांचे अफाट सुप्त सामर्थ्याचाच साक्षात्कार घडवून आणला आहे. त्यांनी आपल्या गतकालीन चुका दुरुस्त करण्याची आणि आपल्या पापांचे प्रायश्चित्त करण्याची एक संधी आपल्याला दिली आहे. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे आपल्या वन्यजीवांची आणि संरक्षित क्षेत्रांची काळजी घेणे किती महत्त्वाचे आहे हे त्यांनी दाखवून दिले आहे.

पन्नाचे जंगल अत्यंत महत्त्वाच्या पर्यावरणीय सेवा आपल्याला देत आहे ज्यात बारमाही केन नदीला पाणी पुरविण्यासारख्या गोष्टींचाही समावेश आहे. परंतु प्रस्तावित केन-बेटवा नदीजोड प्रकल्पामुळे त्याला मोठा धोका निर्माण झाला आहे. या प्रकल्पामुळे पन्नाच्या जवळजवळ २०० चौ. किमी क्षेत्राचे प्रत्यक्ष किंवा अप्रत्यक्षपणे नुकसान होणार आहे. याचबरोबर १,००० हेक्टर क्षेत्रावर प्रस्तावित असलेली रिओ टीण्टो हिऱ्याची खाण ही सुद्धा तेवढीच चिंताजनक बाब आहे.

आज टी ४ आणि टी ५ चे सळसळत्या रक्ताचे वंशज या विषमतायुक्त लढ्याला शौर्याने तोंड देत आहेत. त्यांच्या आयांचा आत्मा हा आजही जणू पन्नाच्या जंगलातील खोल दऱ्यांमधून, उभ्या कड्यांवरून, हळुवार ओढ्यांच्या काठांवरून आणि अंधाऱ्या वाटांवरून फिरतो आहे, त्या जणू आपल्याला खडसावून सांगत आहेत पन्नाला पुन्हा गमवू नका नाहीतर....

पियुष सक्सेरिया हे दिल्लीला राहत असलेले एक सल्लागार आणि संशोधक आहेत. Our Tigers Return – Children’s Story Book – The Story of Panna Tiger Reserve (2009-2015) या पुस्तकाचे ते सहलेखक आहेत.

पन्नातील घटनाक्रमावर एक दृष्टीक्षेप

मे २००५	कान्हामध्ये एका वाघाशी लढतांना वाघिणीचा मृत्यू, मागे तिची ३० दिवसांची दोन पिल्ले अनाथ. वनविभागाद्वारे पिल्लांचे संगोपन, १८ महिन्यांची झाली असता एका मोठ्या बंदिस्त आवारात सोडले
२००९	एक नर वाघ वगळता पन्नातील सर्व वाघांचा मृत्यू झाल्याचे घोषित.
मार्च २००९	बांधवगढमधून टी १ आणि कान्हामधून टी २ या वाघिणींना आणून पन्नामध्ये सोडले
	पन्नातील एकुलता एक वाघही नाहीसा झाला
नोव्हेंबर २००९	पेंचमधून एक नर वाघ टी ३ आणून पन्नात सोडला. टी ३ चे ४१ दिवसांत पेंचच्या दिशेने ४४२ किमी मार्गक्रमण
२६ डिसेंबर,२००९	टी ३ ला पुन्हा पकडून पुन्हा पन्नात सोडले
१६ एप्रिल,२०१०	टी १ ला ४ पिल्लांच्या स्वरुपात प्रथम संततीप्राप्ती
ऑक्टोबर २०१०	टी २ ला प्रथम संततीप्राप्ती पन्नाची ऐतिहासिक उपलब्धी, जगात पहिल्यांदाच पुनर्स्थापित वाघांच्या प्रजननात १००% यशप्राप्ती.
मे २०११	कान्हात अनाथ झालेल्या दोन बहिणींपैकी एक, टी ४ ला पन्नात सोडले.
नोव्हेंबर २०११	२ पिल्लांच्या स्वरुपात टी ४ ला प्रथम संतोनोत्पत्ती
मार्च २०१३	टी ४ ला दुसऱ्यांदा संततीप्राप्ती, तिच्याकडून पिल्लांना सोडून देणे.
जुलै २०१३	३ पिल्लान्च्यास स्वरुपात टी ४ ला तिसऱ्यांदा संततीप्राप्ती
सप्टेंबर २०१४	टी ४ चा मृत्यू
नोव्हेंबर २०११	कान्हामध्ये अनाथ झालेली दुसरी वाघीण, टी ५ ला पन्नात सोडले.
एप्रिल २०१४	२ पिल्लांच्या स्वरुपात टी ५ ला प्रथम संततीप्राप्ती
मे २०१५	१ पिल्लाच्या स्वरुपात टी ५ ला दुसऱ्यांदा संतानोत्पत्ती पुन्हा इतिहास घडवला, जगात पहिल्यांदाच बंदिस्त आवारात वाढलेल्या अनाथ वाघिणी फक्त जंगली वाघीणीच बनल्या नाहीत तर त्यांनी यशस्वीरित्या पिल्लांना जन्मही दिला
१ जुन २०१६	टी ५ च्या मृत्यूची बातमी

पन्ना हा एक अत्यंत प्राचीन भूप्रदेश असून येथे आजही मध्यभारतातील डोंगराळ भागांचे मुख्य शासक असलेल्या गोंड काळातील अवशेष सापडतात. पन्ना देशातील बाविसावे आणि मध्यप्रदेशचे पाचवे व्याघ्र अभयारण्य आहे. हे अभयारण्य विंध्य पर्वतमालेत वसलेले असून राज्याच्या उत्तरेत पन्ना, छतरपूर आणि दामोह जिल्ह्यांमध्ये पसरलेले आहे. पन्ना राष्ट्रीय उद्यानाची स्थापना १९८१ मध्ये केली गेली. १९९४ मध्ये भारत सरकारने पन्नाला व्याघ्र प्रकल्प म्हणून घोषित केले. हे राष्ट्रीय उद्यान आधीच्या गंगाऊ वन्यजीव अभयारण्य क्षेत्रांचे  मिळून बनलेले आहे. या उद्यानातील काही क्षेत्रे पूर्वीच्या काळी पन्ना, छतरपूर आणि बिजवार प्रांताच्या राजांना शिकारीसाठी आरक्षित ठेवलेली होती. पन्ना राष्ट्रीय उद्यानाला कसे जाता येईल... भूमार्ग : पन्ना राष्ट्रीय उद्यानाला रस्त्याने सर्वांत जवळचे बसस्थानक पन्ना शहर आहे जे खजुराहो, सतना आणि मध्यप्रदेशातील अनेक ठिकाणांशी जोडलेले आहे. खजुराहोपासून २४ किमीवर असलेले मडला हे एक चांगले वाहतूक केंद्र आहे. येथून पन्ना राष्ट्रीय उद्यानाला जाण्यासाठी बसेस आणि वाहतुकीची इतर साधने उपलब्ध आहेत. लोहमार्ग: सतना हे पन्ना राष्ट्रीय उद्यानापासून सर्वांत जवळचे रेल्वे स्टेशन आहे. राज्य आणि देशातील सर्व मोठ्या शहरांशी आणि विशेषतः मध्य आणि पश्चिम भारतातील अनेक भागांशी हे स्थानक जोडलेले आहे. मुंबईहून दररोज सतना जाणाऱ्या गाड्या – कामयानी एक्सप्रेस, महानगरी एक्स्प्रेस, राजेंद्रनगर एक्स्प्रेस, कोलकता मैल, LTT RJPB Exp. आणि गोरखपूर एक्स्प्रेस. दिल्लीहून महाकोशल, NDLS Rewa Exp. तर बेंगालुरूहून संघमित्रा आणि चेन्नईहून वाराणसी एक्स्प्रेस. हवाईमार्ग: पन्ना राष्ट्रीय उद्यानापासून सगळ्यात जवळचे विमानतळ म्हणजे खजुराहो (IATA code: HJR), येथून पन्ना ४५ किमी अंतरावर आहे. खजुराहो वाराणसी विमानतळाशी थेट जोडलेले आहे. खजुराहोहून वाराणसीमार्गे विमानाने दिल्लीला जाता येते.    Ref : http://www.pannatigerreserve.in/ http://www.madhya-pradesh-tourism.com/wildlife/national-parks/panna-national-park.html

  

The Indian Express च्या Eye या रविवारीय साप्ताहिकात प्रथम प्रकाशित

 @@@@

गब्बर - एक धैर्यशील योद्धा

डॉ. बिलाल हबीब/डॉ. पराग निगम

अनुवाद – परीक्षित सूर्यवंशी

त्याच्या जंगलातील दुसऱ्या एका वाघाला त्यानं ललाकारलं. त्या वाघाचं नाव होतं ‘जय’, म्हणून त्यांच्यातील लढाईनंतर, बॉलीवूडच्या कृपेनं याचं नाव पडलं गब्बर!

ग    ब्ब    र  

२०१०च्या शेवटापर्यंत, ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्प (TATR) हा व्याघ्र संवर्धनातील एक मैलाचा दगड बनला होता. उत्तम संरक्षण, उत्कृष्ट व्यवस्थापन आणि साथीला स्थानिकांचे सहकार्य यामुळे ताडोबा-अंधारी महाराष्ट्रातील एक सर्वोत्कृष्ट उद्यान म्हणून नावारूपाला आले होते. वाघांच्या संख्येतील वाढीमुळे पर्यटक आणि छायाचित्रकारांचा जणू पूर आला होता. या सगळ्यात वैज्ञानिकही मागे नव्हते.

आतापर्यंत या क्षेत्रातील वाघांच्या इकोलॉजीवर खूप कमी अभ्यास झाला होता यामुळे २०१२मध्ये महाराष्ट्र वन विभाग आणि राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरण (नेशनल टायगर कन्झर्वेशन ऑथोरिटी) यांनी वाईल्डलाईफ इंस्टीट्यूट ऑफ इंडियाच्या सहकार्याने येथील वाघ आणि इतर सह-भक्षकांच्या दीर्घकालीन निरीक्षणासाठी एक प्रकल्प आखायचे ठरवले. या प्रकल्पाचे एक उद्दिष्ट वाघांची संख्या झपाट्याने वाढत असलेल्या या भूप्रदेशातील प्रौढ वाघांच्या हालचालींचे पेटर्न्स आणि ते जागेचा वापर कसा करतात यांचा अभ्यास करणे हे होते. या प्रकल्पांतर्गत ५ वाघांना रेडियो कॉलर लावण्याचे निश्चित झाले.

१७ ऑक्टोबर, २०१४ रोजी, ताडोबा - अंधारी व्याघ्र प्रकल्पात ‘छोटी तारा’ या वाघिणीला पहिली कॉलर लावण्यात आली. दोन दिवसांनी आम्ही – लेपर्ड फेस, शेरखान आणि गब्बर अशा विविध नावांनी ओळखल्या जाणाऱ्या एका वाघाला कॉलर लावली. त्याची वंशावळ म्हणजे एक गूढच होते. त्याच भागातील दुसऱ्या एका वाघाला त्याने ललकारले. त्या दुसऱ्या वाघाचे नाव ‘अमिताभ’ होते म्हणून त्यांच्यातील झडपेनंतर, बॉलीवूडच्या प्रभावामुळे आपोआपच याचे नाव गब्बर पडले. पर्यटकांच्या वाहनांबरोबर दूरपर्यंत चालत जाणारा हा वाघ चांगलाच धीट होता.

आम्हाला तो बऱ्याचदा ताडोबा तलावाच्या आसपास दिसत असला तरी अभयारण्याच्या बफरपर्यंत पसरलेले त्याचे क्षेत्र बरेच मोठे होते (जवळजवळ १२० – १४० चौ किमी. इतके) ज्यामुळे त्याचा माग ठेवणे जिकरीचे होत असे. एके दिवशी त्याला कॉलर लावण्यात आली. पर्यटकांनी त्याला चितळ रोडकडून ताडोबा तलावाजवळील ताडोबा रेंज ऑफिसकडे जातांना पाहिले. या टप्प्यावर त्याने आपला रस्ता बदलला आणि तो भावे बंधाऱ्याकडून वसंत बंधाऱ्याकडे जायला लागला. हे तेच ठिकाण आहे जेथे त्याला डार्ट मारण्यात आले. यानंतर तो काही अंतरावरील बांबूच्या झाडीत कुदून गेला. श्वास रोखून धरणाऱ्या काही मिनिटांच्या शोधानंतर शेवटी आम्हाला तो सापडला.  

प्रेमाचा बहर

२९ जानेवारी, २०१५ हा जंगलातील कामाचा एक असाच ‘नियमित’ दिवस होता. चिखलवाहित एक मोठा नर सांबर चिखलात लोळत असलेला आम्ही पहिला, तेथून पांढेरपौनीकडे परत येतांना आम्हाला पर्यटकांच्या जिप्सींचे एक टोळके दिसले जे ताडोबातील प्रसिद्ध वाघीण, मायाकडे आकर्षित झाले होते. उद्यान बंद होण्याची वेळ जवळ येत होती त्यामुळे बऱ्याचशा गाड्या या उद्यानाच्या बाहेर जायच्या रस्त्याला लागल्या होत्या.

यामुळे आम्हाला चितळ आणि पेटत्या पळसाच्या झाडांवर बसलेल्या काही वानरांच्या धोक्याची सूचना देणाऱ्या हाकांकडे लक्ष देऊन त्या वाघिणीचा माग घेण्यासाठी आवश्यक ती शांतता लाभली. अचानक धोक्याच्या सूचना येत होत्या त्याच्या थोड्याश्या विरुद्ध दिशेने ती गवतातून बाहेर आली, संध्याकाळच्या मंद प्रकाशात ती रुबाबदार वाघीण आणखीनच उठून दिसत होती. अक्खा दिवस जंगलात काबाडकष्ट केल्यानंतर मिळणारे असे काही क्षणच तुम्हाला विदर्भाच्या रणरणत्या उन्हात काम करत राहण्याचे सामर्थ्य देत असतात. त्या गवतातून ती सहजगतीने चालत आली आणि एका खुल्या जागेत विसावली. दरम्यान, पाणवठ्याजवळील झुडूपांतून धोक्याची सूचना देणारे आवाज येतच होते. त्याचवेळी गब्बरचे कुरणात आगमन झाले.

ग  ब्ब  र    आ णि    मा  या 

मायाला आठवडाभरापूर्वी इतर दोन वाघांबरोबर पाहण्यात आले होते. आम्हाला पक्की खात्री होती कि सध्या बहरात आहे. आम्ही त्यांच्याकडे डोळे लावून बसलो होतो, गब्बर तिच्याकडे गेला आणि तिनेही त्याच्या नाकाला आपले नाक घासून त्याचे स्वागत केले. त्यांचा फॉरप्ले डोळ्यांत साठवून ठेवावा असा होता. पाठलाग करणे, चुंबन घेणे, चावे घेणे, एकमेकांना प्रेमाने पंजे मारणे – हे सर्व भूतलावरील या महान प्राण्यांच्या प्रेमाराधनेतील सर्व विधी. त्यांना त्यांच्या प्रेमाच्या बहराचा आणि हक्काच्या एकांताचा मनसोक्त आनंद घेता यावा यासाठी, त्या ठिकाणी आणखी थोडावेळ शांततेत बसल्यानंतर आम्ही ती जागा सोडली.

दुसऱ्या दिवशी सकाळी आम्ही पांढेरपौनीच्या कुरणात गेलो तेथे आम्हाला ती दोघे पुन्हा बरोबर त्याच ठिकाणी दिसली. गब्बर तिच्या बाजूला असा बसला होता जणू जगापासून तिचे संरक्षण करतो आहे. तो थोड्या-थोड्या वेळाने उठत होता, झाडांवर, बांबूच्या पुंजक्यावर आणि गवतावर मुत्राचे फवारे मारत होता, एकदा तर मयानेही असेच केले. पुन्हा एकदा, त्यांच्या वर्तनाच्या निरीक्षणांची नोंद घेऊन आम्ही तेथून पाय काढला.

शत्रुप्रेम

दोन दिवसांनी गब्बरला पाहायला आम्ही पांढेरपौनीला परत आलो, परंतु यावेळी माया कुठेच दिसली नाही. आम्ही त्याच्या मागेमागे जायला लागलो परंतु त्याने फायर लाईनच्या बाजूचा रस्ता धरला जेथे त्याच्या मागे जाणे आम्हाला शक्य नव्हते. बाजूलाच चिताळांचे जोरजोरात ओरडणे सुरु होते परंतु त्याचे तिकडे अजिबात लक्ष नव्हते.

रस्त्यावर पुढे तो दिसेल असा अंदाज बांधून आम्ही जवळच्या समांतर रस्त्यावर चालू लागलो. आमचा अंदाज बरोबर ठरला, आम्ही आनंदित झालो. पण हे काय? एक वाघ आमच्याकडे येत होता खरा पण तो गब्बर नव्हता! त्याच्या अंगावरील खुणांवरून तो काला आंबातील ‘घुसखोर’ वाघ असल्याचे समजत होते. आम्हाला आश्चर्य वाटले, ‘तो गब्बरच्या क्षेत्रात काय करतोय?’  

त्यानतंर जे झाले ते म्हणजे या क्षेत्रावर आपला हक्क सांगण्यासाठी झालेले एक अत्यंत मजेशीर द्वंदयुद्ध! त्या तरुण वाघाने जमिनीवर एका ठिकाणी नख्यांनी ओरखडे मारले आणि तो थोडा पुढे गेला. त्याच्या पाठीमागून येत असलेल्या आणि त्या घुसखोराप्रमाणेच नेमक्या त्याच ठिकाणी ओरखडे मारून मूत्राचा फवारा मारणाऱ्या गब्बरकडे तो मधूनमधून वळून पाहत होता.  

वाघांच्या एका प्राचीन रिवाजाचे साक्षीदार आम्ही बनलो होतो. तो तरुण वाघ रस्त्याच्या कडेला असलेल्या बांबूच्या आणि गरारीच्या (Cleistanthus) झाडांना जाणूनबुजून आपला वास लावत होता आणि नंतर गब्बर त्यांच्यावर पुन्हा आपला वास लावत होता. एका ठिकाणी तर गब्बरने त्याच्या प्रतिस्पर्ध्याच्या ओरखड्याशेजारी शी पण केली. आमच्या दृष्टीने कुठल्याही प्रकारची शारीरिक हिंसा न करता क्षेत्राच्या सीमेविषयीचा वाद मिटविण्याचा हा खूपच सभ्य मार्ग होता. परंतु यातील संदेश स्पष्ट होता. तरुण वाघाने शस्त्रे टाकली होती. हे सर्व पाहून चक्रावून गेलेलो आम्ही, आणखी काही अंतरापर्यंत त्यांच्या मागे गेल्यावर आमच्या छावणीत परतलो. वाघांच्या रहस्यमय जीवनाचे आणखी एक दर्शन मिळाल्याबद्दल आम्ही कृतज्ञता व्यक्त करत होतो.

४ फेब्रुवारी रोजी, ऐनबोडीकडे जातांना भरदिवसा, अगदी अनपेक्षितपणे आम्हाला गब्बरचे दर्शन झाले. तो आमच्याकडेच येत होता. दुसऱ्या वयाने लहान वाघाकडून आव्हान दिले गेल्यानंतर ४ दिवसांनी आम्ही त्याला पाहत होतो. परंतु त्याला पाहून झालेला आमचा आनंद क्षणभंगुर ठरला. त्याच्या तोंडातून रक्त पडत होते, त्याचा डावा गाल चेहऱ्यापासून खाली लोंबकळत होता, त्याच्या नाकाला खोल जखमा झाल्या होत्या. त्याचा एक डोळा जवळजवळ दिसत नव्हता. आम्ही विचारात पडलो, काही दिवसांपूर्वी आम्ही पाहिलेला क्षेत्रासाठीचा सभ्य संघर्ष पुढे एका जीवघेण्या लढाईत तर रुपांतरीत झाला नव्हता?

कुतूहलापोटी साधारण एक किलोमीटरपर्यंत आम्ही गब्बरच्या मागे-मागे गेलो, त्याने मोठ्या कष्टाने जमिनीवर आपल्या खुणा केल्या. आम्ही गब्बरला रेडियो कॉलर लावली होती आणि याठिकाणी, हे मान्य केले पाहिजे कि, त्याला तशा जखमी अवस्थेत पाहून आम्ही हादरून गेलो होतो. आधार वाटत होता तो एवढाच कि, आधी झालेल्या घटनांची माहिती असल्यामुळे गब्बर इतक्या गंभीररित्या जखमी कसा झाला याचा उलगडा आम्हाला होऊ शकत होता.

गब्बर रिटर्न्स

कार्यक्षेत्रावर काम करतांना आम्ही वन्यजीव शास्त्रज्ञांनी एक नियम आवर्जून पाळायचा असतो तो म्हणजे नैसर्गिक प्रक्रियांमध्ये ढवळाढवळ न करणे. आम्हाला माहित होते कि वयस्क आणि कमकुवताला त्याच्यापेक्षा तरुण आणि तंदुरुस्तासाठी जागा रिकामी करावीच लागेल. अर्थातच, गब्बरचा स्वतःचा तसा काही विचार नव्हता. जखमी झाल्यानंतर बराच काळ तो अभयारण्याच्या केंद्रातून एकदम गायब झाला. त्याच्या कॉलरमधील जीपीएसनुसार त्याचे ठिकाण हे बफरमध्ये असल्याचे दिसत होते जेथे काही वेळेस आम्ही त्याचा शोध घेण्याचा प्रयत्नही केला, यात त्याचे प्रत्यक्ष दर्शन एकदाही होऊ शकले नाही पण कॉलरमधून येणाऱ्या शक्तिशाली सिग्नल्सवरून आम्ही त्याच्या उपस्थितीचा माग घेत राहिलो.

ग   ब्ब   र       रि   ट   र्न्स 

दोन आठवड्यांनी गब्बर पांढेरपौनी कुरणातील ताडोबा तलावाजवळ पुन्हा हजर झाला. सवयीप्रमाणे, तो पर्यटकांच्या वाहनांमधून नेहमीसारखाच बेफिकीरपणे चालत गेला. नाकावरील खोल जखमसोडून बाकी सगळ्या जखमा बऱ्यापैकी भरून येत असल्याचे दिसत होते. जंगलातील झाडाझुडूपांना तोंड (शब्दश:) द्यावे लागत असल्यामुळे ती जखम मात्र आणखी फाटली असावी. तो तलावाकडे जात असतांना आम्ही त्याच्या मागे गेलो, त्याने तलावात उडी मारली, पोहून एका छोट्याश्या बेटावर गेला आणि रात्र होईपर्यंत तेथेच थांबला. त्याच्या या कृतीचे आम्हाला आश्चर्य वाटले. त्या झटापटीनंतर गब्बर आम्हाला बऱ्याचदा या लहानश्या बेटावर बसलेला दिसला. त्याला कदाचित येथे जास्त सुरक्षित वाटत असावे किंवा येथे माश्यांचा त्रास कमी असावा. हळूहळू का असेना, तो बरा होत होता ही गोष्ट मात्र नक्की.

गब्बरच्या कॉलरमध्ये एक्टीव्हिटी सॅन्सर लावलेले होते ज्यामुळे प्रत्येक पाच मिनिटाला आम्ही त्याचा माग घेऊ शकत होतो. त्याने आपला ‘खास इलाका’ सोडला नव्हता पण त्याच्या वापराच्या आपल्या वेळा पूर्णपणे बदलल्या होत्या. जखमी होण्यापूर्वी तो ५.३० ते ९.३० आणि १६.३० ते २०.०० या काळात सर्वाधिक सक्रीय राहत असे. परंतु त्याला क्षतिग्रस्त करणाऱ्या लढाईनंतर त्याने आपली वेळ १०.०० ते १३.०० अशी केली होती. याच काळात त्या क्षेत्रावर आपला हक्क सांगण्यासाठी आक्रमक झालेल्या आणि वेगवेगळ्या जागी खुणा करत असलेल्या इतर वाघांशी संघर्ष टाळण्यासाठी त्याने असे केले असावे.  

गब्बर बरे होण्याची, आपली वेळ येण्याची वाट पाहत होता. त्याच्या कॉलरमध्ये लावलेल्या एक्टीव्हिटी सेन्सरमुळे आम्हाला त्याची रणनीती समजण्यास मोठी मदत झाली. परंतु त्याच्या अशा वागण्यामुळे बराच गोंधळ उडाला. आम्हाला तो कुठे आहे हे माहित असले तरी पर्यटक त्याला पाहू शकत नव्हते आणि यामुळे या काळात बऱ्याच काल्पनिक कथांनाही जन्म दिला गेला.  

त्याच्या जखमांच्या गांभिर्यावरून वादंग उभे राहिले आणि त्याच्या त्रासाचे कारण रेडियो कॉलर असल्याचे आधारहीन आरोपही झाले. एका कल्पनाविलासी तज्ञाने तर त्याच्या एका जखमेत अळ्या झाल्या असून त्या त्याचे मांस खात आहेत असा दावा केला. आम्ही यापैकी कोणत्याही वादात अडकलो नाही आणि कोणावर आरोपही केले नाहीत कारण मुळात हे सगळेजण त्याच वाघाबद्दल चिंता व्यक्त करत होते ज्याची आम्हालाही काळजी होती.

मार्चमधील एका संध्याकाळी गब्बरचा माग घेत असतांना तो पांढेरपौनी येथील पाणवठ्यावर असल्याचे समजले. येथील उंच गवतात त्याला पाहणे अवघड जात होते. आम्ही संध्याकाळपर्यंत वाट पाहिली. तो एक ढगाळलेला दिवस होता. सुरुवातीची रिमझिम आणि नंतर आलेल्या एका क्षणिक जोराच्या फटकाऱ्याने गब्बरला आपली जागा बदलण्यास प्रवृत्त केले. यावेळी पहिल्यांदाच आम्ही त्याची जखम व्यवस्थितरित्या पाहू शकलो. तो खरोखर खूप चांगल्याप्रकारे बरा होत होता. यावेळी घेतलेल्या स्पष्ट छायाचित्राने अळ्यांसंबंधीच्या अफवांना कायमचा विराम दिला.

वैज्ञानिक असल्यामुळे आम्ही तटस्थ असावे अशी अपेक्षा असते, परंतु आम्हीदेखील माणसेच आहोत. आम्हाला ज्याचे एवढे कौतुक वाटत होते तो वाघ बरा झाल्याचे पाहून आम्हीही मनातून आनंदलो होतो. गब्बरसोबत घालवलेली एक रम्य संध्याकाळ लवकरच संपणार होती कारण माया ताडोबा तालावाकडून पांढेरपौनीकडे येतांना दिसत होती. आश्चर्य म्हणजे, आपल्या वयस्क आणि जखमी प्रियकरासोबत तिने पूर्ण दोन दिवस घालवले. आताही ती त्याच्या नाकाला नाक लावत होती आणि अधूनमधून त्याच्या विरूप झालेल्या चेहऱ्यावर मैत्रीपूर्ण पंजे मारत होती.

येणाऱ्या काही दिवसांत गब्बरने त्या भागातील आपला दबदबा पुनर्प्रस्थापित केला. पुन्हा तो त्याच्या आवडत्या तलावात अंघोळ करतांना आणि त्याच्या काठावर पोहतांना दिसायला लागला. एखाद्या परीकथेचा वाटावा असा हा रम्य सुखांत आमच्या अभ्यासाला लाभला. हा वाघ सौंदर्य, सामर्थ्य, प्रेम, धैर्य आणि चिकाटीचे प्रतिक बनला होता. खर म्हणजे गब्बरने आम्हाला वाघांकडे पाहण्याची एक नवीन दृष्टी दिली – वाघांची संख्या, त्यांच्या क्षेत्रांच्या हद्दी, क्षेत्रांचा ताबा, क्षेत्राच्या शोधात दुसरीकडे जाणे या सर्वांच्या पलीकडे जाऊन या बाबींतील बदलांमुळे वाघांच्या वर्तनात घडून येणाऱ्या बदलांकडे पाहण्याची दृष्टी! वाघांची इकोलॉजी अधिक चांगल्याप्रकारे समजून घेण्यासाठी अभ्यासाचा एक चांगला आराखडा, प्रदीर्घ निरीक्षण आणि गब्बरने जी दाखवून दिली तशी प्रचंड इच्छाशक्ती आपल्याकडे असणे आवश्यक आहे.

गेल्यावर्षी, मार्च २०१६ मध्ये आम्ही गब्बरची रेडियो कॉलर काढली. ताडोबा तलावाजवळ तो खास गब्बर स्टाईलमध्ये पहुडलेला होता. आम्ही हा लेख लिहित असतांना आजही हा रफ अँड टफ वाघ ताडोबात येणाऱ्या पर्यटकांच्या दिल की धडकन बनलेला आहे आणि पुन्हा एकदा तो मायासोबत प्रियाराधन करतांना दिसतो आहे. त्याच्या सत्तेचा सर्वोच्च काळ आता लोटला असेल, त्याला आपला इलाका बदलावा लागला असेल परंतु तो आजही मैदानातून बाहेर पडलेला नाही.

हा लेख डॉ. बिलाल हबीब, डॉ. पराग निगम, जी. पी. गराड, विनय सिन्हा, ए.एस. कळसकर, जी.पी. नरवणे, पल्लवी घासकडबी, नीलांजन चटर्जी, मधुर दावते आणि अनिलकुमार दशहरे या सर्वांच्या सहकार्यातून लिहिला गेला आहे.  

First published in English in Sanctuary Asia: http://www.sanctuaryasia.com/conservation/field-reports/10478-gabbar--battle-scarred-survivor